گواهى مىدهند و اين خود رنج است . ولى از عمل در آخرت سودى به ايشان نمىرسد ، و از رنجى كه مىبرند هيچ چيزى كسب نمىكنند ، ولى اگر / 63 اندكى به خود در دنيا رنج مىدادند ، در آخرت به آسايشى دراز مدت دست مىيافتند ، و چنان كه امام امير المؤمنين - عليه السلام - گفته است : « چند روزى كوتاه شكيبايى پيشه كردند و در پى آن به آسايشى دراز دست يافتند » . در بعضى از نصوص مأثور تفسير آيه را به آن كسان مىكنند كه در دنيا به كار برمىخيزند و رنج مىبرند ، ولى در راه نادرست و بر خطا ، پس سر سوزنى از عمل خود سود نخواهند برد ، بدان سبب كه طاغوتان را دوست مىداشتند ، نه امامان راهنما و پيروان ايشان را . « 2 » و از امام امير المؤمنين - عليه السلام - روايت شده است كه آنان مردم حروراء يعنى خوارجى بودند كه رسول اللَّه - صلى اللَّه عليه و آله - از ايشان ياد كرد و گفت : « نماز خواندن خودتان را با نماز خواندن ايشان ، و روزه گرفتن خودتان را با روزه گرفتن ايشان ، و اعمال خودتان را با اعمال ايشان كوچك مىكنيد ، از دين چنان خارج مىشوند كه پيكان از تن شكار تير خورده خارج مىشود » . « 3 » اين تأويلى نيكو براى آيه است ، جز اين كه تفسير آن - بنا بر آنچه از سياق آشكار مىشود - عامتر و شاملتر است . از ابن عباس روايت شده است كه آنان را بر آن وا مىدارند كه از كوهى آهنين در دوزخ بالا روند ، و از اين كار سخت رنج مىبرند ، از آن روى كه با غل و زنجير بسته‌اند و در ميان آتش حركت مىكنند ، همچون شترانى كه به گل گرفتار شده‌اند و در آن پيش مىروند ، و بالا رفتن ايشان در صعود آتش است ، و فرود آمدنشان در هبوط آن . « 4 »

--> ( 2 ) - نور الثقلين / ج 5 ، ص 564 - 563 . ( 3 ) - القرطبى ، ج 20 ، ص 28 . ( 4 ) - القرطبى ، ج 20 ، ص 27 .